به‌ڕێوه‌به‌ری ماڵپه‌ڕ: خالید عه‌لی قادر / بۆ په‌یوه‌ندی کردن: 07701562245 یان gdarband@yahoo.com

ده‌ف ئامێرێكى كوردى عیرفانى رِووته‌|‌661:جاربينراوه|به‌روار: 30 07 2009|چاپکردن|سه‌رنجه‌کان: 0
نوسه‌ر:محه‌مه‌د عه‌لی وه‌لی

محه‌مه‌د عه‌لى وه‌لى:


 ده‌ف یه‌كێكه‌ له‌و ئامێره‌ مۆسیقاییه‌ رۆژهه‌لاَتیانه‌ى كه‌ ناكرێت به‌بىَ بوونى ئه‌و مۆسیقایه‌كى دڵگیر و سه‌رنج راكێش پێكه‌ش بكرێت ، هاوكات ده‌ف نه‌ك ته‌نها بۆ مه‌به‌ستى كارى هونه‌رى به‌كار ده‌هێرێت ، به‌ڵكو له‌ ته‌كیه‌و خانه‌قا و شوێنه‌ ئاینییه‌ كاندا وه‌ك ئامێرێكى پیرۆز سه‌یر ده‌كرێت ، كۆرِى زیكرى پێگه‌رم ده‌كرێت ، سه‌ره‌تایى كۆرِه‌ زیكرییه‌كان به‌ ده‌ف گه‌رم ده‌كرێت ، ده‌نگى ده‌ف هاوشانى ده‌نگى زیكر خوانانى مه‌جلیسى عاریفان و خواناسانه‌ . به‌پێى قسه‌ى شاره‌زایانى بوارى ده‌ف و مه‌سه‌له‌ عیرفانییه‌كان ده‌ مێژوویه‌كى كۆنى هه‌یه‌ ، هونه‌ر عه‌لى حاته‌م سه‌رپه‌رشتیارى گروپى ده‌فى وه‌فایى سه‌نته‌رى چالاكى گه‌نجانى ده‌ربه‌ندیخان كه‌ گروپى ده‌فه‌كه‌یان زیاتر له‌ حه‌فتا ژه‌نیارى ده‌ف ده‌بێت ، ئه‌و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ى پێداگرى له‌وه‌ده‌كات كه‌ ده‌ف ئامێرێكى كوردییه‌ ، برِواى وایه‌ مێژووى به‌كار هێنانى ده‌ف ده‌گه‌رِێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌مى سه‌رده‌شتى یه‌كان و و ئه‌وان ده‌فیان له‌ ئاته‌شگاكاندا به‌كاریان هێناوه‌ . مامۆستا ته‌حسین حه‌مه‌ غه‌ریب قوتابى دكتۆرا له‌بوارى یاساو پسپۆرِ له‌بوارى عیرفان و سه‌رنوسه‌رى گۆڤارى هه‌ژان ، هه‌رچه‌ند به‌ وردى مێژوو دروستكردنى ده‌ف دیارى ناكات ، لىَ به‌دڵنیاییه‌وه‌ ده‌ڵێت "ده‌ف له‌سه‌دا سه‌د ئامێرێكى كوردى یه‌ ، ئه‌گه‌ر نه‌ته‌وه‌كانى تریش به‌كارى بهێنن ئه‌وا هه‌ر له‌كورده‌وه‌ وه‌ریانگرتووه‌ ، ئه‌وانه‌ى له‌بوارى مۆسیقاد شاره‌زاییان هه‌یه‌ ده‌ڵێن ،



ده‌ست و په‌نجه‌ى وه‌ك ئه‌وه‌یه‌ بۆ لێدانى ده‌ف خولقا بێت" به‌لاَم سه‌ره‌تاى دروستبوونى ده‌ف ده‌گێرێته‌وه‌ بۆ ئه‌كاته‌ى كه‌ كورد وه‌كو كورد له‌هه‌ركوێیه‌ى ئه‌م سه‌رزه‌ویدا بوونى هه‌بووه‌ . له‌ كوردستاندا دوو ته‌ریقه‌ى سه‌ره‌كى هه‌بووه‌كه‌ كارله‌ بوارى عیرفان و ته‌سه‌وف و فه‌نابووندا كردووه‌ ، ئه‌وانیش ته‌ریقه‌تى (نه‌قشه‌به‌ندى) و (قادرى) بووه‌ ، كه‌به‌ راده‌یه‌كى زۆر ده‌فیان به‌كار هێناوه‌ ، به‌لاَم قادریه‌كان له‌ نه‌قشه‌به‌ندییه‌كان زۆتر به‌كاریان هێانه‌وه‌ . ده‌نگ و ئاوازى ده‌ف په‌یوه‌ندییه‌كى ئه‌وه‌نده‌ به‌هێزیان هه‌یه‌ له‌گه‌ڵ عیرفان و ته‌سه‌ووف دا ناتوانرێت له‌یه‌كجیا بكرێته‌وه‌ ، ته‌حسین حه‌مه‌ غه‌ریب له‌و باره‌وه‌ ده‌ڵێت "به‌پێى لێكۆڵه‌رانى بوارى عیرفان به‌تایبه‌ت (رۆبه‌رت ئارت) دڵێن رۆح به‌هۆى ده‌نگى ئامێرى دووتاره‌وه‌ چۆته‌ ناو دووتیوێى جه‌سته‌ى ئاده‌مه‌وه‌ ، بۆیه‌ ده‌بێت ته‌نها له‌رِێگه‌ى ئه‌وه‌وه‌ بگاته‌ شادبوون و به‌رزبونه‌وه‌ و حاڵ وه‌رگرتن "، ئه‌و له‌باسكردنى په‌یوه‌ندى ده‌ف و عیرفاندا ده‌یووت "ئه‌وانه‌ى ئه‌م ئامێره‌ به‌كاردێنن ، ده‌یبه‌ستنه‌وه‌ به‌ بابه‌ته‌ عیرفانییه‌كانه‌وه‌ ، بۆیه‌ ده‌ف ئامێرێكى سه‌دا سه‌د عیرفانى و ئاینى یه‌ ، هه‌ر دواى تێكه‌ڵبوونى به‌ عیرفان توانى بچێته‌ بوارى ئیستاتیكى یه‌وه‌ ، هه‌موو ئامێره‌ كوردییه‌كان عیرفانى و عه‌شقى عیرفانیان هه‌بووه‌" . مامۆستا ته‌حسین پسپۆرِ له‌بوارى عیرفان و فه‌لسه‌دا هۆكارى ئه‌وه‌ى كه‌ قادرییه‌كان به‌راده‌یه‌كى زۆر ده‌فیان به‌كار هێناوه‌ ده‌ڵێت "له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ته‌ریقه‌تى قادرییه‌كان زیاتر درِژێنه‌ ده‌ره‌وه‌ى خۆیان و ده‌نگ و حاڵ لێهاتنیان هه‌یه‌ ، ئامێرى ده‌فیش ئه‌و ئامێره‌یه‌ كه‌ له‌گه‌ڵ سروت و موناجاته‌كانیان گونجاوه‌". ئه‌و به‌راده‌یه‌ جیاكارى ناكات له‌ نێوان ده‌نگى ده‌ف و سروت و رِێورِه‌سمه‌ ئایینه‌كاندا ده‌ڵێت "كاتێك ئه‌و دیوى ده‌قه‌ ئاینى یه‌كان له‌لاى شوێن كه‌وتوان و عاریفانه‌وه‌ ده‌رنه‌كه‌وتووه‌ ، ئه‌وان هه‌وڵیان داوه‌ له‌ رِێگه‌ى مۆسیقاوه‌ بیدۆزنه‌وه‌ و بیزانن و پێى بگه‌ن" . ده‌ف به‌ ئه‌ندازیه‌ك ئه‌وه‌نده‌ به‌لاى عریفان و ئه‌هلى ته‌سه‌وف و ده‌روێشانى قادرییه‌وه‌ گرنگ و پیرۆزه‌ كاتێك ده‌فێك كون ده‌بێت یان ده‌درِێت ناڵێن درِا یان كونبوو به‌ڵكو ده‌ڵێن "شه‌هید بوو" ، بۆیه‌ ته‌حسن حه‌مه‌ غه‌ریب ئه‌م حاڵته‌ ئه‌گێرِێته‌وه‌ كه‌ ئه‌وان هه‌مووشته‌كانى سه‌رزه‌وه‌ى به‌مۆرڤیشه‌وه‌ كه‌ بیناگه‌یه‌نێته‌ مه‌عشوقه‌كه‌یان به‌لایانه‌وه‌ پیرۆز و جێى بایه‌خه‌ "یه‌كێك له‌و شتانه‌ى بوونه‌ته‌ بونه‌وه‌رێكى رِه‌مزى بریتییه‌ له‌ ئامێره‌ مۆسیقى یه‌كان له‌بوارى عیرفاندا نابێت ئه‌وه‌مان له‌ بیربچێت كه‌له‌بوارى عیرفانى ئیسلامى دا كۆمه‌ڵێك شت هه‌ن پێرۆزن ، به‌و مانایه‌ كه‌ دیدى عارف بۆ ئه‌و شتانه‌ دیدێكى پێرۆزانه‌یه‌ وه‌ك مرۆڤ و خێزان و سروشت و ئه‌وشتانه‌ى له‌سروشتد هه‌ن ، به‌تایبه‌ت ئه‌وانه‌ى زۆرترین ئاماده‌گییان هه‌یه‌ له‌ ژیانى عاریفاندا ، هه‌میشه‌ وه‌ك بونه‌وه‌رێكى زیندوو مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵیاندا كردووه‌ ، بۆ نمونه‌ یه‌كه‌مین دێرِى شیعرى مه‌ولاناى روومى به‌ وه‌سفى ئامێرێكى مۆسیقى ده‌ست پێده‌كات كه‌ شمشاڵه‌" ، ئه‌و به‌لایه‌وه‌ به‌كارهێنانى ده‌ف و شمشاَ و ئامێره‌كانى ترى له‌لاى عاریفان بۆ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هاوارى دوورى خۆى له‌ مه‌عشوق و مه‌عبوودى راسته‌ قینه‌ى خۆى ده‌گێرێته‌وه‌ ، ته‌نانه‌ت به‌لایانه‌وه‌ ئه‌و جۆره‌ ئامێرانه‌ وه‌ك مرۆڤ به‌ پیرۆز سه‌یر بكه‌ن . ده‌نگى مۆسیقا به‌بىَ ریتمى ده‌ف باكرێت هه‌ریه‌كه‌یان به‌بىَ ئه‌ویتریان ناكرێت ، ده‌نگى ده‌فیش یه‌كێكه‌ له‌و رِیتمه‌ جوان به‌هێزانى مۆسیقا پشتى پێده‌به‌ستێت ، وه‌ك هه‌ر ئامێرێكى مۆسیقا چه‌ند ریتمێكى هه‌یه‌ ، لێدانیشى پێویستى به‌كارامه‌یى زۆر هه‌یه‌ ، به‌لاى هونه‌ر عه‌لى یه‌وه‌ گروپى كامگاره‌كان رۆڵێكى گه‌وره‌یان بینیوه‌ له‌ سه‌ره‌تادا بۆ تێكه‌ڵكردنى ده‌نگى ده‌ف به‌ مۆسیقا ، ئه‌گه‌ر پێش ئه‌وانیش تێكه‌ڵ كردنێكیش هه‌بوبێت ئه‌وا به‌و راده‌یه‌ نه‌بووه‌ بگاته‌ ئاستى ئۆكسترى ، فارسه‌كانیش ئه‌و هونه‌ریان له‌ كامگاركانمه‌وه‌ وه‌رگرتووه‌ . هونه‌ر عه‌لى رِه‌خنه‌یه‌كى زۆر له‌ قۆسیقاى كورد ده‌گرێت كه‌ تائه‌ندازه‌یه‌ به‌هۆى بىَ ده‌فییه‌وه‌ بێناز و ئاوازه‌ "له‌ناو قۆسیقاى كوردیدا كه‌موكورِییه‌كى زۆرگه‌وره‌ هه‌یه‌ ، ریتم واته‌ ده‌نگى ئیقاع (زرمه‌ زرم) زۆر كه‌مه‌ له‌ كوردستانى خۆماندا ، به‌لاَم له‌به‌ر ئه‌وه‌ى له‌ كوردستانى ئێران ژه‌نیارى باش و لێهاتوو هه‌یه‌ به‌و راده‌یه‌ كه‌موكورتییان نییه‌" له‌ كۆندا ده‌ف به‌ پێستى ئاژه‌ڵ ده‌روست ده‌كرا ، به‌لاَم ئێستا (درامس) ماده‌ى سه‌ره‌كى دروستكردنى ده‌فه‌ كه‌ ماده‌یه‌كى نایلۆنى ته‌نكه‌ ، كه‌ خاو نابێته‌وه‌ و پێویستى به‌گه‌رمكردنه‌وه‌ نییه‌ ، به‌پێچه‌وانه‌ى ده‌فى پێته‌وه‌ تاكو شوێنه‌كه‌ى سارد بێت ده‌نگى خۆشتره‌ ، به‌لاَم هێشتا ده‌نگى ده‌فى له‌ درامس دروستكراو خۆشى چێژى ده‌نگى ده‌فى پێستى نییه‌ . ئه‌ركان عه‌بدولقادر گه‌نجێكى ته‌مه‌ن بیست ساڵه‌ و چوار ساڵه‌ سه‌رقاڵى لێدانى ده‌فه‌ هه‌رچه‌ند به‌جوانى ده‌توانێت چه‌ند ئامێرێكى ترى بژه‌نێت ، به‌لاَم زۆرترین گرنگى خۆى داوه‌ته‌ ئامێرى ده‌ف ، و هۆكارى سه‌ره‌كى هه‌ڵبژادنى ده‌ف وه‌ك ئامێرێك بۆ ژه‌ندن سه‌ره‌رِاى ئه‌وه‌ى به‌ ئامێرێكى میللى كوردى ره‌سه‌نى ده‌زانێت ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ هه‌موو ئامێر مۆسیقاییه‌كانى ترى زووتر و خێراتر تێكه‌ڵ برۆحى ژه‌نیاره‌كه‌ى ده‌بێت ، و لێدانه‌كه‌ى وه‌ك خۆى ده‌ڵێت له‌ناو ناخى ژه‌نیاره‌وه‌ هه‌ڵده‌قۆڵێت "هه‌تا به‌خۆتیه‌وه‌ نه‌به‌ستیت و خۆت له‌گه‌ڵى دا تێكه‌ڵ نه‌كه‌یت ناتوانیت سه‌ركه‌تن به‌ده‌ست بهێنیت ، من هه‌ركات ده‌ف لێده‌ده‌م بۆ ماوه‌یه‌ هه‌ردوو چاوه‌كانم داده‌خه‌م بۆ ئه‌وه‌ى له‌دنیاى ده‌وروبه‌رم ببرِێم و دواتر دێمه‌وه‌ لاى ده‌وروبه‌ره‌كه‌م" . كه‌سه‌ره‌سته‌كانى دروستكردنى ده‌ف پێنج شته‌ وه‌ك پێست و ته‌خته‌ بۆ كه‌مه‌ى چوارده‌ورى و بزمار بۆ داكوتانى پێسته‌كه‌ له‌سه‌ر كه‌مه‌كه‌ و ئه‌ڵقه‌ى ئاسنین و ده‌مبوس بۆ هه‌ڵواسینى ئه‌ڵقه‌كان ، بوونى ئه‌ڵقه‌كان له‌ناو دیوى ناوه‌وه‌ى ده‌ف چه‌ندێك بۆ جوانكردنى ره‌ونه‌قى ده‌فه‌كه‌یه‌ ، له‌وه‌ش زیاتر بۆ خۆشكردنى ده‌نگ و ریتمى ده‌فه‌كه‌یه‌ .

سه‌رنجه‌کان: 0
بابه‌تی زیاتر...

سید صلاح

و.... باوکی دوین

محمد ده‌ربه‌ندی له‌ سوید

باوکی دوین

ئومێد خۆشنوس

موحسین کەریم

ئیبراهیم بالیسانى